1. derece ve 3. derece: iki ayrı rejim

Arkeolojik sit alanları Türkiye'de üç dereceye ayrılır. Çerçeveyi 2863 sayılı Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu ile Kültür Varlıklarını Koruma Yüksek Kurulu'nun ilke kararları belirler.

Birinci derece en katı olanıdır: korumaya yönelik bilimsel çalışmalar dışında aynen korunacak alandır. Yeni yapılaşmaya izin verilmez, toprağın sürülmesine dayanan tarımsal faaliyet kural olarak yapılamaz, ağaçlandırma yapılamaz.

Üçüncü derece belirgin biçimde daha esnektir: koruma ve kullanma kararları doğrultusunda yeni düzenlemelere izin verilebilir. Tarımsal faaliyet ve koşullu yapılaşma mümkün olabilir.

Demirtepe'deki parsel her iki dereceyi birden taşımaktadır. Alanın bir bölümü katı korumaya, bir bölümü daha esnek rejime tabidir.

Köy ekonomisi açısından ne anlama geliyor?

Demirtepe'de geçim buğdayın kuru tarımına dayanır; bir yıl buğday ekilen tarlaya ertesi yıl günebakan ekilir. Tarla sürmek bu düzenin temelidir.

Birinci derece bölümde toprağın sürülmesi kural olarak yapılamaz. Üçüncü derece bölümde ise tarımsal faaliyet koşullu olarak mümkün olabilir.

Belirleyici olan sınırın nereden geçtiğidir. Parselin ne kadarının birinci, ne kadarının üçüncü derece olduğu ancak karar ekindeki koordinatlı sınır planından anlaşılır.

17 Ağustos 2023 tarih ve 9181 sayılı karar tam da bu soruyu yanıtlamak için alınmıştır. Köy ekonomisi üzerine

Parsel özel mülkiyette

Kurul kayıtlarında parselin mülkiyeti özel olarak geçmektedir. Yani hazineye ya da köy tüzel kişiliğine değil, bir ya da birkaç kişiye aittir.

Bu, kısıtlamanın soyut bir mesele olmadığı anlamına gelir: sit statüsü doğrudan bir hanenin tarlasını etkilemektedir.

2863 sayılı Kanun, sit alanı ilan edilen özel mülkiyetteki taşınmazlar için hazine taşınmazlarıyla takas imkânı öngörür. Mülk sahibinin bu haktan yararlanıp yararlanmadığı ya da başvuruda bulunup bulunmadığı bilinmemektedir.

“Geçiş dönemi koruma esasları” nedir?

Bir alan sit olarak tescil edildiğinde, ayrıntılı bir Koruma Amaçlı İmar Planı hazırlanana kadar geçen sürede ne yapılıp ne yapılamayacağını belirleyen geçici kurallar konur. Bunlara geçiş dönemi koruma esasları ve kullanma şartları denir.

Demirtepe'de sıralama şöyledir:

29.05.2023 — karar no 8950: parselin arkeolojik sit olarak tescili.

17.08.2023 — karar no 9181: geçiş dönemi koruma esasları ve kullanma şartlarının belirlenmesi.

İkinci karar, tescilden yaklaşık iki buçuk ay sonra alınmıştır. Kanun bu şartların tescili izleyen üç ay içinde belirlenmesini öngörür.

Kararın raportörü E. Topçu'dur. Gündem toplantısına Çanakkale İl Özel İdaresi temsilcisi, Çanakkale Müze Müdürü ve Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği İl Müdürlüğü temsilcisi katılmıştır.

Tescile hangi buluntular dayanak oldu?

Metinde “tespit edilen arkeolojik değerler” deniyor ama bunların ne olduğu belirtilmiyor.

Bölgenin antik geçmişi düşünülürse bu şaşırtıcı değildir. Köyün iki kilometre yanındaki Bolayır, MÖ 309'da kurulan Lysimakheia'nın yeridir; yarımadanın batı kıyısında Kardia bulunuyordu. Miltiades'in Saros'tan Marmara'ya uzanan savunma duvarı da bu daralmadan geçiyordu.

Parselde ne bulunduğu — seramik parçaları mı, yapı kalıntısı mı, mezar mı — ancak kurul kararından ya da uzman raporundan öğrenilebilir. Bölgenin antik tarihi

Köyün geri kalanı korumasız

Demirtepe'de bu parselden başka tescilli alan bulunmuyor. Oysa köyün yirminci yüzyıla ait pek çok kalıntısı var:

Kerpiç evler — 1934–36 arasında göçmenlerin kendi elleriyle yaptığı, çoğu bugün dam olarak kullanılan ya da yıkılmış yapılar. Yazı

Koruganlar — İkinci Dünya Savaşı öncesi tahkimattan kalma betonarme sığınaklar. Yazı

Dekovil hattının köprü kazıkları — Kavak Köyü yakınındaki derede. Yazı

Oğuz Camii yazıtı (1945–47) ve 1948 tarihli bir mezar taşı.

Bunların hiçbiri yasal koruma altında değildir. Sit statüsü antik dönem buluntuları için işler; köyün kendi kuruluş dönemine ait yapılar bu kapsamın dışındadır.