KOOPERATİFİN FAYDALARI
- Kooperatifçilik "Birlikten kuvvet doğar. Bir elin nesi var, iki elin sesi
var" atasözümüz de belirtildiği gibi bir güç odağı ve iktisadi faaliyetler için
bir baskı aracıdır.
- Kooperatif, fertlerin tek tek altından kalkamayacakları işleri gerçekleştiren
mükemmel bir dayanışma kuruluşudur.
- Kooperatifçilik gelir dağılımından zarar görenlerin, bu zararlarını etkisiz
hale getirmede (dağıtımda) denge oluşturan bir teşekküldür.
- Kooperatifçilikle, maddi ve manevi ihtiyaçların en az gider ve maliyetle
ortakların ayağında giderilmesi mümkün olabilmektedir. Diğer bir ifadeyle
üretici ile tüketici arasındaki kademeler kooperatifler vasıtasıyla ya tamamen
kalkmakta veya en aza inmektedir.
- Kooperatifçilikle, emek ve ürünün gerçek değerini bulması sağlanabilir. Diğer
bir ifadeyle kooperatifler fiyatın oluşmasında üreticinin zararlarının bertaraf
edilmesinde bir sigorta görevi ifa eder.
- Kooperatifler bencilliği (egoizm) önler. Kendi çıkarlarını hesaba katmadan
başkaları lehine karşılıklı olarak çaba harcanmasına hizmet eder. Bu
fonksiyonlarıyla kooperatifler insani ve ahlaki kuruluşlardır.
- Kooperatifleşmeyle israf önlenir. Maliyet düşer, üretim artar ve verimlilik
yükselir.
- Kooperatifler birer demokrasi okuludur. Seçimle göreve gelip, seçimle görevden
ayrılma sayesinde toplum ihtiyaçlarına daha kısa sürede cevap verme, insana
hizmet konusunda en güzel fırsatları veren kurumlardır.
- Tüketici güvenilir, kontrolden geçmiş besin maddelerine kavuşmuş olur.
- Pazarda fiyatların aşırı derecede yükselmesine kooperatifler engel olur. Bu
suretle tüketicinin korunmasına hizmet edilmiş olur.
- İstihdam sağlanmasında kooperatifler büyük rol oynayabilir. Bütün ülkeyi
kaplayacak tesisleri, fabrikaları, emtia depoları, satış mağazaları ve eğitim
kurumları ile kooperatifler işsizliğe karşı düşünülecek çarelerin birisi, belki
de en etkilisidir.
KOOPERATİF KURULUŞ İŞLEMLERI
Tarımsal amaçlı kooperatifler, tarımsal bir faaliyeti gerçekleştirmek üzere
köy, belde ve ilçe gibi yerleşim merkezlerinde kurulabilmektedir.
Kuruluş işlemlerine geçmeden önce bu bölümde geçecek bazı kelimeleri ve
anlamlarını açıklayalım.
Kooperatif ortağı kimdir? Tüketici veya üretici olarak veyahut ekonomik
ihtiyaçlarını karşılamak amacıyla bir kooperatifi oluşturan insanlardır.
Müteşebbis heyet nedir? Kooperatif kurmak üzere bir araya gelen 75 kişiden
oluşan topluluk.
Anasözleşme nedir? Kooperatifin unvanı, yönetim merkezi, çalışma konuları ile
uygulayacağı hükümleri sırasıyla ve yazılı olarak gösteren maddelerin hepsine
denir.
Kuruluş Etüd Raporu Nedir? Kooperatifin kurulacağı yerleşim merkezi/ merkezleri
hakkında tarımsal potansiyel, alt yapı ve sosyo- ekonomik durum hakkında bilgi
veren araştırma raporudur.
Kuruluş Sermayesi Teslim Tutanağı Nedir? Kurucu ortaklar tarafından taahhüt
edilen sermayenin 1/4`ünün Bakanlık İI Müdürlüğünce emanete alındığını gösteren
belgedir.
Bakanlık onayı nedir? Kooperatif kuruluşunun mevzuata uygunluğunu belirten
anasözleşme üzerindeki Bakanlığın imza, onay kaşesi ve mühürüdür.
Tescil nedir? Kooperatif unvanının ve anasözleşmesinin Mahalli Ticaret Sicil
Memurluğuna kayıt ettirilmesidir.
İlan nedir? Kooperatifin kuruluşunun, unvanının anasözleşmesinin Türkiye Ticaret
Sicili Gazetesinde ilanen yayınlanmasıdır.
KOOPERATİF KURARKEN HANGİ İŞLEMLERİ YAPARIZ ?
- Bir yerleşim merkezinde, tarımsal faaliyette bulunmak amacıyla kooperatif
kurmak için (15) çiftçiden oluşan bir müteşebbis heyet teşkil edilir.
- Müteşebbis heyette yer alan çiftçilerin imzasını taşıyan ve kurulacak
kooperatif türüne göre kooperatif kurma talebini belirten dilekçeye ikametgah
belgeleri eklenerek Bakanlık İI Müdürlüğüne verilir.
- Kurulacak kooperatifin türüne göre Bakanlık İI Müdürlüğünce kooperatif
kurulacak yerleşim merkezinin / merkezlerinin zirai kaynak ve potansiyeli, alt
yapı, sosyo-ekonomik durumları etüt edilir. Tespitler "Kooperatif Kuruluş Etüt
Raporu"nda belirtilerek Teşkilatlanma ve Destekleme Genel Müdürlüğü'ne
bildirilir.
- Kuruluş etüt raporu Bakanlıkça (Genel Müdürlük) değerlendirilip kooperatifin
kurulması uygun görüldüğü taktirde yeteri kadar anasözleşme (kurucu ortaklara
verilmek üzere) bir yazı ekinde İI Müdürlüğüne gönderilir.
- Bakanlıkça gönderilen anasözleşmelerin tutarı (1 adedi 1.000.000.- TL.) kurucu
ortaklarca Çiftçi ve Kooperatifçilik Tanıtma, Eğitim ve Ödüllendirme Fonu'nun
T.C. Ziraat Bankası Ulus/Ankara şubesinin 30447-2744.4 nolu hesabına
yatırılmasından sonra anasözleşmeler Bakanlık İI Müdürlüğünce kurucu ortaklara
teslim edilir.
- Anasözleşmelerde, kurucu ortaklar tarafından doldurulmak üzere boş bırakılan
yerler usulüne uygun olarak doldurulur ve noter huzurunda imza edilir.
- Her bir kurucu ortak tarafından peşin ödenen sermaye paylarından oluşan
kuruluş sermayesi Bakanlık İI Müdürlüğünce emanete alınır.
- Mevcut anasözleşmelere göre bir ortak kooperatife girerken en az (10) pay
taahhüt etmek zorundadır. Bir ortaklık payının değeri 100.000.- TL. dır. Bı~na
göre; bir ortak en az 1.000.000.- TL. taahhüt edecek ve i/4`ü olan 250.000.- TL.
nı peşin ödeyecektir.
- Hazırlanan kuruluş evrakları (anasözleşme, kuruluş sermayesi teslim tutanağı,
anasözleşmelerin ücretinin yatırıldığına dair dekont ve diğer belgeler) Bakanlık
İI Müdürlüğüne incelenmek üzere verilir. Eksik bulunmadığı taktirde kuruluş
evrakı bir yazı ekinde kuruluş izni almak üzere Teşkilatlanma ve Destekleme
Genel Müdürlüğü'ne gönderilir.
- Bakanlığın kooperatife kuruluş izni vermesinden sonra kurucu ortaklar Mahalli
Ticaret Sicili Memurluğuna müracaat ederek kooperatifin tescilini talep ederler.
- Ticaret Sicil Memurluğu kooperatifin ünvanını Sicil Defterine kaydederek
anasözleşmelere tescil şerhini verir. Ayrıca 1163 Sayılı Kanunun 3. maddesinde
sayılan hususların ilanı için ilan beyannamesini tanzim eder.
- Kooperatifin kuruluşuna ait ilan beyannamesinde belirtilen hususların
Ankara'da yayımlanan Türkiye Ticaret Sicili Gazetesi'nde ilan edilmesiyle
kooperatifin kuruluşu hukuken tamamlanmış olur.
- Kuruluş tescil ve ilanını gösteren belgelerle Teşkilatlanma ve Destekleme
Genel Müdürlüğü'ne müracaat edildiğinde verilen talimat ile İI Müdürlüğünce
emanette tutulan kuruluş sermayesi kurucu ortaklara iade edilir.
KOOPERATİFÇİLİK İLKELERİ NELERDİR?
Milletlerarası Kooperatifler Birliğince (İ.C.A) 1937 yılında kabul edilen
kooperatifçilik ilkeleri şunlardır:
1 . Herkese açık üyelik (Serbest giriş-çıkış ilkesi)
2. Demokratik yönetim
3. Risturn (İşletme fazlasının ortaklara alışverişiyle orantılı olarak
dağıtılması ilkesi)
Sermayeye sınırlı faiz ödenmesi
Siyasi ve dini tarafsızlık
6. Peşin satış
7. Eğitimin geliştirilmesi
PLANLI DÖNEM SONRASI (1961 VE SONRASI) KOOPERATİFLEŞME HAREKETİ
Bu dönemin en önemli özelliği kooperatifçilik konusu ilk defa Anayasada yer
almıştır. Nitekim 1961 Anayasa'sının 51. maddesinde "Devlet kooperatifçiliğin
gelişmesini sağlayacak tedbirleri alır" hükmüne yer verilmiştir.
I. Beş Yıllık Kalkınma Planından başlayarak günümüze kadar olan dönemde
kooperatifleşmenin öneminin kırsal kesime anlatılmasını kolaylaştırmak
bakımından devlet çeşitli proje ve modeller geliştirmiştir.
Bu modellerin ilki tek tip çok amaçlı kooperatif dediğimiz "Köy Kalkınma
Kooperatifi" modelidir. Köy Kalkınma Kooperatiflerinin kurulmasına 1964 yılında
başlanmıştır.
Köy Kalkınma Kooperatiflerince uygulanacak projelere kaynak temin etmek için
"Dış Ülkelere İşçi Göndermede Kooperatif Kuran Köylülere Öncelik Tanıma Projesi"
geliştirilerek yürürlüğe konulmuştur. 1965-1974 yılları arasında 1204 kooperatif
projesine 42.277 kişilik işçi kontenjanı tahsisi yapılmıştır.
1969 yılında 1163 Sayılı Kooperatifler Kanunu yürürlüğe konulmuştur. Bu kanunla
kooperatifçilik çalışmalarında konu bazında ihtisaslaşma eğilimi başlamıştır.
Ancak 1163 sayılı kanuna göre kurulan kooperatifleri tarımsal amaçlı
kooperâtifler ve tarım dışı amaçlı kooperatifler olarak ikiye ayırmak
gerekecektir,
Bugün tarımsal amaçlı kooperatifler Tarım ve Köyişleri Bakanlığı ile tarım dışı
kooperatifler ise Sanayi ve Ticaret Bakanlığı ile ilgilendirilmiştir.
Biz konumuz gereği bundan sonraki derslerimizde sadece tarımsal amaçlı
kooperatiflere değineceğiz.
TARIMSAL AMAÇLI KOOPERATİFLER HANGİLERİDİR?
1163 sayılı kanunla kurulan tarımsal amaçlı kooperatifleri 1988 yılına kadar
şu ünvanları taşıyordu:
- Köy Kalkınma Kooperatifi
- Orman Köyünü Kalkındırma Kooperatifi
- Hayvan Üreticileri Tedarik ve Pazarlama Kooperatifi
- Su Ürünlerini Üretim ve Değerlendirme Kooperatifi
- Zirai Sulama, Toprak Muhafaza ve Arazi Islahı (Toprak-Su) Kooperatifi
- Pancar Ekicileri İstihsal ve Satış Kooperatifi
- Çay Ekicileri İstihsal ve Satış Kooperatifi Toprak ve Tarım Reformu
Kooperatifi
- Elektrik Üretim Kooperatifi
olmak üzere (9) türden ibarettir.
1988 yılına gelindiğinde o zamanki adıyla Tarım Orman ve Köyişleri Bakanlığı'nın görev alanında bulunan (9) çeşit kooperatif sayısı yaklaşık 11.000 idi.
1163 Sayılı Kooperatifler Kanunu'nun günün ihtiyaçlarına cevap verememesi,
ekonomik faaliyetlerin serbest piyasa ekonomisi şartlarına doğru yönelmesi gibi
sebeplerle 1988 yılında ve 3476 sayılı kanunla mevcut kanunda önemli
değişiklikler yapılmıştır.
KANUNDA YAPILAN DEĞİŞİKLİKLER TARIMSAL AMAÇLI KOOPERATİFLERİ NASIL ETKİLEMİŞTİR?
Tarım ve Köyişleri Bakanlığınca, 3476 Sayılı kanunla yapılan değişikliklerin
mevcut kooperatiflere yansıtılabilmesi için çalışma konuları aynı veya benzer
nitelikte olan kooperatiflerin ana sözleşmelerinde birleştirme çalışmaları
yapılmıştır. Buna göre 4 tip ana sözleşme geliştirilmiştir. Tarımsal kalkınma,
Sulama, Su ürünleri, Pancar ekicileri kooperatifi bünyesinde toplanan
kooperatifler aşağıda açıklanmıştır.
1- TARIMSAL KALKINMA KOPERATİFİ
- Köy Kalkınma Kooperatifi
- Orman Köyünü Kalkındırma Kooperatifi
- Hayvan Üreticileri Tedarik ve Pazarlama Kooperatifi
- Çay Ekicileri İstihsal ve Satış Kooperatifi
2- SULAMA KOOPERATİFİ
Zirai Sulama, Toprak Muhafaza ve Arazi Islahı (Toprak ve Su) Kooperatifi
KOOPERATİFLER KANUNU'NA GÖRE KURULUŞU YAPILAN TARIMSAL AMAÇLI KOOPERATİFLER HANGİLERİDİR?
1163 Sayılı Kooperatifler Kanunu'na göre kuruluşu yapılan tarımsal amaçlı
kooperatifler şunlardır:
1. Tarımsal Kalkınma Kooperatifi
2. Sulama Kooperatifi
3. Su Ürünleri Kooperatifi
4.Pancar Ekicileri Kooperatifi
TARIMSAL KALKINMA KOOPERATİFİNİN AMACI NEDİR?
Tek tip çok amaçlı kooperatif modelinin en güzel örneği olan; Tarımsal
Kalkınma Kooperatifi'nin amacı;
- Ortaklarının tarımsal üretimlerini geliştirmek,
- İhtiyaçları ile ilgili temin, tedarik, işletme, pazarlama ve değerlendirme
faaliyetlerinde bulunmak,
- Ortaklarının ekonomik ve sosyal yönden gelişmelerine yardımcı olmak, ekonomik
gücünü arttırmak.
- EI ve ev sanatları ile tarımsal sanayiinin gelişmesini sağlayıcı tedbirleri
almaktır.
Tarımsal Kalkınma Kooperatifi bu amacı gerçekleştirmek üzere ana sözleşmesinde 18 madde halinde yazılı bulunan çalışma konularından ortaklarına faydalı olabilecek herhangi birini/birkaçını seçer ve bu konuda en iyi şekilde hizmet vermeye çalışır.
SULAMA KOOPERATİFİNİN AMACI NEDİR?
Sulama kooperatifinin amacı:
Devletçe ikmal edilmiş veya edilecek sulama tesislerinden veya her ne suretle
olursa olsun tarım sahalarından çıkarılacak suyun ziraatta kullanılması ile
ilgili arazi tesviyesi, tarlabaşı kanalları, tarla içi sulama ve drenaj gibi
zirai sulama tesislerini kurmak,
Kurulmuş olan sulama tesislerini işletmek, işlettirmek ve bakımını yapmak ve
yaptırmaktır.
Sulama Kooperatifi bu amacı gerçekleştirirken Köy Hizmetleri teşkilatıyla
işbirliği yaparak ortaklarına sulama konularında teknik yardım sağlar, münavebe
bitkilerinin ekimi için yardımcı olur.